Lễ khai mạc Hội nghị quốc tế "Giới thiệu văn học Việt Nam" lần thứ 2 đã đươc tổ chức trọng thể vào sáng 5/1, tại Hà Nội. Dự Hội nghị, có đồng chí Tô Huy Rứa, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư TW Đảng, Trưởng Ban tuyên giáo TW; đồng chí Nguyễn Thiện Nhân, Ủy viên TW Đảng, Phó Thủ tướng Chính phủ; đồng chí Phùng Hữu Phú, Ủy viên TW Đảng, Phó trưởng Ban Thường trực Ban Tuyên giáo TW; lãnh đạo nhiều Bộ, Ban, ngành, cùng 150 đại biểu nước ngoài đến từ 31 quốc gia và nhiều dịch giả, nhà văn, giáo sư văn học trong nước…

Trong lời phát biểu khai mạc, nhà thơ Hữu Thỉnh, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam nhấn mạnh: Ngày hội giao lưu văn hóa quốc tế này thêm ý nghĩa, khi diễn ra vào dịp Hà Nội kỷ niệm 1.000 năm tuổi. Đến nay, hầu như những tác phẩm tiêu biểu của văn chương nhân loại đã được xuất bản tại Việt Nam với 13.700 tác phẩm, chứng tỏ người Việt Nam khao khát muốn tìm thấy mình và muốn soi mình trong nhân loại như thế nào. Nhưng, mới chỉ có 570 tác phẩm của Việt Nam được dịch ra các ngôn ngữ trên thế giới. So với các lĩnh vực khác, việc giao lưu văn hoá còn tụt hậu, là sự bất tương xứng cần được khắc phục bằng một tầm nhìn xa rộng.

Sau Hội nghị quốc tế lần thứ nhất giới thiệu văn học Việt Nam 2002, số lượng tác phẩm Việt Nam được giới thiệu ở nước ngoài tăng đáng kể: thêm 4 nước dịch "Nhật ký trong tù" của Chủ tịch Hồ Chí Minh; nhiều tác phẩm của Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương được giới thiệu tại Pháp, Mỹ, Ba Lan, Italia, Thụy Điển...

Nhiều tác phẩm văn học đương đại được giới thiệu tại Trung Quốc, Na Uy, Đan Mạch, Phần Lan, Nhật Bản v.v... Các dịch giả Ba Lan cũng mang đến hội nghị này Tuyển tập thơ Việt Nam thế kỷ thứ X - XIX vừa ra mắt tại Vacsava.

Việt Nam được biết đến không chỉ là tên gọi của một cuộc chiến tranh, mà còn là tên gọi của một nền văn học. Với sự thống nhất giữa vai trò công dân và nghệ sĩ, xã hội và văn chương, văn học Việt thời nào cũng có những kết tinh chói sáng, những đỉnh cao được thừa nhận. Nhưng để khai thông những rào cản ngôn ngữ phải là thiên chức và tài năng của các dịch giả trong việc chuyển tải một nền văn hóa sang một nền văn hoá khác.

Dịch thuật là một khoa học và là nghệ thuật, mang tính cá nhân, nhưng lợi ích lại thuộc về quốc gia. Vì thế, cần có chính sách đẩy mạnh giao lưu văn hoá với nước ngoài, đầu tư thích đáng cho các dịch giả, hỗ trợ thích đáng cho các NXB. Cần đặt một giải thưởng Nhà nước cho công tác dịch thuật. Cũng giống như văn học, đầu tư cho dịch thuật là đầu tư cho sự phát triển.

Phát biểu tại lễ khai mạc, Phó Thủ tướng Nguyễn Thiện Nhân khẳng định:  "Các tác phẩm do các nhà văn Việt Nam viết trong khói lửa chiến tranh, đã được dịch và đọc ở nhiều nước. Chúng tôi tin rằng, ký ức anh hùng và khốc liệt ấy, cùng với những tác phẩm về cuộc sống hiện nay và đổi mới hơn 20 năm qua trên đất nước chúng tôi, vẫn sẽ tìm được bạn đọc ở nhiều nước. Tôi nghĩ rằng, nền văn học của chúng tôi có cùng tuổi với Thăng Long nghìn năm, có nhiều tác phẩm hay, phản ánh số phận lịch sử và sự vươn lên của nhân dân và đất nước chúng tôi, phản ánh tình yêu con người, tâm hồn cao quý, cũng như những trăn trở trước cuộc sống, với nghệ thuật ngôn từ điêu luyện, đáng được các bạn quan tâm nghiên cứu, chọn lọc, dịch và giới thiệu nhiều hơn. Các bạn đã đến đây, với Việt Nam của quá khứ, hiện tại và tương lai và đó sẽ là một sự khởi đầu mới cho sự tìm hiểu toàn diện nền văn học, văn hóa Việt Nam, cho việc dịch và giới thiệu văn học, văn hoá Việt Nam ra tất cả các châu lục".

Ngay sau lễ khai mạc, các nhà văn trong nước và quốc tế đã có những tham luận sâu sắc về việc làm thế nào để quảng bá văn học Việt Nam ra nước ngoài một cách xứng đáng hơn nữa.

Những tiếng nói tâm huyết

Nhà văn, dịch giả Nguyễn Bá Chung (Mỹ): Phải có tác phẩm giá trị

Rào cản ngôn ngữ chỉ thuộc về kỹ thuật, mà vấn đề lớn nhất là văn hóa, khi việc chuyển tải văn hóa Đông phương sang Tây phương rất khó khăn. Những sáng kiến hay, hình ảnh đẹp ở Việt Nam có khi lại ngược lại ở Mỹ, hoặc các phong tục tập quán, ngôn từ ở Việt Nam không có ở Mỹ, nên đó là những thách thức lớn.

Việc dịch tác phẩm văn học còn đòi hỏi phải đủ rung cảm để truyền được cho người đọc. Ở Mỹ, chưa nhiều tác phẩm văn học của Việt Nam được dịch, mới chỉ có "Nỗi buồn chiến tranh" của Bảo Ninh được biết đến, vì là tác phẩm có giá trị.

Tuy nhiên, một số cuốn khác nổi tiếng chưa hẳn đã vì tính văn học nghệ thuật, vì nhiều cuốn thường có hậu ý chính trị, được đầu tư tiền và nhờ những nhà phê bình tên tuổi giới thiệu. So với các nước như Thái Lan, Malaysia, số tác phẩm của Việt Nam được dịch cũng nhiều hơn, do cuộc chiến ở Việt Nam đã làm cho Việt Nam được chú ý.

Để các tác phẩm được biết đến ở nước ngoài, yếu tố cơ bản phải là có tác phẩm giá trị, làm rung động người khác, còn chiến lược phát triển chỉ là phụ. Phải tạo môi trường cho các tác giả có được những tác phẩm giá trị. Vì "Không thể biến cái tai lợn thành vàng".

Lady Borton (Mỹ): Quan tâm đến tính thương mại của tác phẩm

Tôi đã dịch một số tác phẩm văn học của Việt Nam sang tiếng Anh như "Điện Biên Phủ, điểm hẹn lịch sử" của Võ Nguyên Giáp, "Tây Nguyên ngày ấy" của Lê Cao Đại, "Vừa đi đường vừa kể chuyện" của Hồ Chủ tịch, "Nhật ký Đặng Thùy Trâm"... Bởi đó là những cuốn sách rất có giá trị mà nếu muốn tìm hiểu về Việt Nam và chiến tranh Việt Nam, cần phải đọc.

Trước khi tôi biết cuốn "Điện Biên Phủ, điểm hẹn lịch sử", anh trai tôi đã nói với tôi: "Đọc cuốn sách, sẽ hiểu được vì sao Mỹ không bao giờ thắng được Việt Nam", dù đây là cuốn sách về chiến tranh Việt - Pháp.

Hồ Chí Minh cũng là một tác giả mà tôi rất yêu quý, vì đó là một nhà văn, nhà thơ nổi tiếng của văn học Việt Nam hiện đại. Tôi cũng từng viết cuốn sách về Hồ Chí Minh thời gian bị bắt ở Hồng Kông, nên khi tình cờ nhìn thấy bản thảo cuốn "Vừa đi đường vừa kể chuyện", tôi khao khát được dịch sang tiếng Anh, vì đó là cuốn duy nhất Hồ Chủ tịch kể về hành trình tìm đến cách mạng của mình thời tuổi trẻ. Đây là lần đầu tôi được đọc một tác phẩm như thế ở châu Á và cuốn sách khiến tôi rất xúc động.

Tuy nhiên, văn học Việt Nam chưa được giới thiệu nhiều trên thế giới, không phải vì chưa hay, nếu so với nhiều nước khác. Mà chúng ta đều biết, tác phẩm văn học nước ngoài thường khó bán và các NXB luôn chọn các cuốn sách dễ bán để dịch.

Dịch giả Trần Thiện Đạo (Pháp): Nhà nước cần tài trợ cho dịch giả

Muốn có tác phẩm được bạn đọc đón nhận, trước hết, phải có tác phẩm hấp dẫn. Để có tác phẩm dịch hay, đòi hỏi người dịch không chỉ hiểu biết, mà còn phải sử dụng thông thạo ngoại ngữ đó. Nhưng trước khi nói tới nghệ thuật, thì dịch thuật là một công việc, vì vậy, phải có thù lao.

Dịch một cuốn sách 300 trang, cũng mất một năm, nhưng hiện tiền trả cho dịch thuật còn rất ít, do hầu hết các NXB về văn học Việt Nam ở Pháp chỉ là NXB nhỏ, chuyên về văn học các nước nghèo.

Bên cạnh đó, đòi hỏi dịch giả còn phải có phẩm chất văn chương. Vì vậy, để giới thiệu được nhiều hơn văn học Việt Nam ra nước ngoài, Nhà nước cần tài trợ cho công tác dịch thuật.